ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΠΟΥ ΑΦΟΡΟΥΝ TO ΘΕΣΜΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΜΕΡΙΜΝΑ ΚΑΙ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ (α)

Εμμ. Γ.  Στεφανουδάκης

Κλινικός ψυχολόγος, ψυχαναλυτής (β)

   Η παιδική ηλικία είναι εξ’ ορισμού μια ευαίσθητη περίοδος στην ζωή του ατόμου και είναι αυτονόητο ότι οι εμπειρίες και τα γεγονότα αυτής της περιόδου είναι καθοριστικά για την διαμόρφωση της προσωπικότητας και της «θέσης» που θα πάρει αργότερα στην κοινωνία. Συνεπώς ευθύνη της πολιτείας είναι να δημιουργήσει δομές αλλά και να εποπτεύει την σωστή λειτουργία τους, οι οποίες θα πρέπει να ανταποκρίνονται στις ιδιαιτερότητες και ανάγκες του κάθε παιδιού από την στιγμή που η οικογένεια δεν μπορεί να ανταποκριθεί. Είναι προς το συμφέρον για το μέλλον του ίδιου του παιδιού αλλά και του κοινωνικού συνόλου η επίδραση τραυματικών γεγονότων στη ζωή του παιδιού να αντιμετωπίζεται σωστά και να αποτελεί αφετηρία διορθωτικών εμπειριών και σχέσεων οι οποίες ασφαλώς δεν μπορούν να εξαλείψουν τις προηγούμενες αλλά θα πρέπει να αποτελέσουν τη βάση για μια υγιή ανάπτυξη.

   Δυστυχώς ενώ έχουν δοθεί πολλά κονδύλια για την ψυχιατρική περίθαλψη και έχει υπάρξει μεγάλη κινητοποίηση φορέων και σωματείων γύρω από αυτό το θέμα, για το ζήτημα της παιδικής μέριμνας δεν μπορούμε να πούμε ότι συμβαίνει το ίδιο. Ο λόγος πιστεύουμε είναι ότι τα ζητήματα παιδικής μέριμνας και παιδικής προστασίας είναι πολύ πιο πολύπλοκα, απαιτούν την συνεργασία πολλών φορέων, διαφορετικών ειδικοτήτων και υπηρεσιών, έλλειψη ειδικού πλαισίου κ.λ.π. και ότι χρειάζεται υψηλή εξειδίκευση, διότι ένα παιδί που έχει κάποιο πρόβλημα δεν μπορεί να το εκφράσει σε αντιδιαστολή με τον ενήλικα που το σύμπτωμα του «φωνάζει» και τον υποχρεώνει στο να αναζητήσει τη λύση του.

   Αναμφισβήτητα η αξιοποίηση των υπαρχουσών δομών, η δημιουργία νέων και η διασύνδεση τους θα έχει ένα θετικό αποτέλεσμα. Θα πρέπει όμως να πάρουμε υπ’ όψη μας ότι ο τρόπος που λειτουργεί μια δομή(1), κατά πόσο αυτή η λειτουργία ανταποκρίνεται στις ανάγκες της παιδικής ψυχής και όχι μόνο στις καθημερινές ανάγκες είναι που θα καθορίσουν την αποτελεσματικότητα της. Κατά πόσο δηλαδή θα έχει ένα προνοιακό (κάλυψη καθημερινών αναγκών) η ένα θεραπευτικό-διορθωτικό χαρακτήρα, κάτι που νομίζω όλοι θα θεωρούσαμε πιο σύγχρονο, διότι ενδέχεται η παραμονή σε χώρο που δεν λειτουργεί σωστά να αποτελέσει μια ακόμα τραυματική εμπειρία στη ζωή του παιδιού, με τα αντίστοιχα αποτελέσματα. Εδώ μπαίνει ένα μεγάλο ζήτημα που εκκρεμεί δεκαετίες στην Ελλάδα κατά πόσο η λειτουργία τέτοιων δομών θα πρέπει να καθορίζεται με βάση την προνοιακού τύπου αντίληψη των αναγκών του παιδιού η την επιστημονική. Θα επισημάνουμε μόνο ότι την δεκαετία του 50 στην Γαλλία αλλά και σε άλλες χώρες δημιουργήθηκαν σχολές επιπέδου Τ.Ε.Ε. για την εκπαίδευση επαγγελματιών που προορισμός τους είναι να στελεχώσουν αποκλειστικά δομές που ασχολούνται με την παιδική μέριμνα αλλά και την ψυχιατρική περίθαλψη και που ονομάστηκαν «παιδαγωγοί».

   Πιστεύουμε ότι στα πλαίσια της τομεοποίησης (2), όπως συμβαίνει σε άλλες χώρες όπου η πρόοδος των επιστημών υγείας αξιοποιείται για την αναδιαμόρφωση των παρεχόμενων υπηρεσιών, θα πρέπει να δημιουργηθούν σε επίπεδο νομού «κέντρα υποδοχής», πριν από την άμεση τοποθέτηση ενός παιδιού σε κάποιο ίδρυμα. Αν είναι απαραίτητο, θα μπορούν να μείνουν για ένα διάστημα τα παιδιά, να γίνονται οι απαραίτητες ιατρικές εξετάσεις, οι παιδοψυχιατρικές και ψυχολογικές εκτιμήσεις, η διερεύνηση του οικογενειακού και κοινωνικού περιβάλλοντος κ.λ.π. και με βάση αυτά τα δεδομένα να γίνει στην συνέχεια ο θεραπευτικός σχεδιασμός για το που θα τοποθετηθεί το παιδί. Με βάση την τομεοποίηση και την ψυχιατρική μεταρρύθμιση θα πρέπει να θεωρηθεί ότι κάθε πρόβλημα που άπτεται της ανάπτυξης και της φροντίδας του παιδιού (3) όταν δεν μπορεί να ανταποκριθεί σ’ αυτό η οικογένεια, ότι αφορά την ψυχική του υγεία και άρα η πολιτεία, θα πρέπει να το εντάσσει σε κατάλληλες δομές που να ανταποκρίνονται στις ανάγκες του, καθώς και να ασκεί σ’ αυτές ένα αποτελεσματικό έλεγχο. Πιστεύουμε ότι θα πρέπει να εξεταστεί θεσμικά η δημιουργία ενός δικτύου δομών και υπηρεσιών σε ένα ενιαίο φορέα σε επίπεδο νομού η και δύο νομών στον οποίο θα ανήκει και το κέντρο υποδοχής, αλλά και όλα τα ιδρύματα που με κάποιο τρόπο παρέχουν προνοιακού η θεραπευτικού τύπου φροντίδα. Στην υπάρχουσα κατάσταση, σε επίπεδο νομού για παράδειγμα μπορεί να υπάρχουν υπηρεσίες η ιδρύματα όπου άλλα ανήκουν στην νομαρχία, άλλα στο υπουργείο παιδείας, άλλα στο υπουργείο υγείας, άλλα στο υπουργείο δικαιοσύνης, άλλα στην εκκλησία, άλλα στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση, άλλα σε σωματεία, άλλα στις Δ.Υ.Π.Ε., άλλα ακόμα και σε παιδιατρικές κλινικές, κ.λ.π.

   Το σύνολο αυτό των υπηρεσιών και δομών θα μπορούσε να λειτουργεί με το ίδιο σύστημα που λειτουργούν τα νοσοκομεία και γενικά οι υπηρεσίες υγείας: Η διοικητική ευθύνη θα πρέπει να είναι εντελώς ξεχωριστή από την επιστημονική ευθύνη με διακριτά όρια. Ο διορισμός ψυχολόγων σε ιδρύματα και τελευταία σε σχολεία δίνει την ψευδαίσθηση κυρίως προς τα έξω ότι «καλύπτονται» οι ψυχολογικές ανάγκες του παιδιού και ότι υπάρχει μια «διεπιστημονική ομάδα» (όπου συνήθως μόνο ο ψυχολόγος είναι σχετικός επιστήμονας). Στις περισσότερες όμως των περιπτώσεων καλύπτουν άλλες ανάγκες, ενώ παράλληλα τους στερεί την δυνατότητα να προσφέρουν πραγματικά σύμφωνα με τις δυνατότητες τους, σε ένα πλαίσιο όμως που θα λειτουργεί με βάση την επιστημονική γνώση. Το δίκτυο δομών και υπηρεσιών στο επιστημονικό του μέρος θα πρέπει να παρέχει με το εξειδικευμένο του προσωπικό διάγνωση, ψυχολογική υποστήριξη, ψυχοθεραπεία αν υπάρχει εκπαιδευμένο άτομο, θα παρεμβαίνει συμβουλευτικά σε επίπεδο δομών κ.λ.π. Η σωστή διαγνωστική διαδικασία οι ανάγκες του παιδιού, η ηλικία του, θα πρέπει να είναι τα βασικά δεδομένα που θα καθορίσουν την θεραπευτική πρόταση για την συνέχεια. Όσα παιδιά έχουν ανάγκη μόνο από υπηρεσίες η δομές μακράς παραμονής προνοιακού χαρακτήρα, θα εντάσσονται σ΄ αυτές τις δομές ενώ όσα χρειάζονται δομές θεραπευτικού χαρακτήρα στις αντίστοιχες. Επίσης η ένταξη ενός παιδιού σε μια τέτοια δομή δεν θα πρέπει να το αποστερεί εντελώς από την οικογένεια του στο βαθμό που η παθολογία και τα προβλήματα της μπορούν να δουλευτούν και να ξαναδεχτεί κάποια στιγμή το παιδί. Η εργασία αυτή δεν μπορεί να γίνει από το ίδρυμα που φιλοξενεί το παιδί καθ’ ότι απαιτεί πλήρη θεραπευτική ομάδα η οποία δεν θα πρέπει για ευνόητους λόγους να συγχέεται με το προσωπικό του ιδρύματος που φιλοξενεί το παιδί. Την λειτουργία του κέντρου υποδοχής μέχρι τώρα, συνήθως εκπληρεί ο εισαγγελέας ανηλίκων ο οποίος αποφασίζει σε επίπεδο νομού, σε ποιο ίδρυμα θα ενταχθεί το κάθε παιδί.

   Επίσης θα πρέπει να αναφέρουμε ότι η πρόληψη και η παρέμβαση σε μικρή παιδική ηλικία έχει ανατεθεί στην υπηρεσία πρόνοιας των νομαρχιών οι οποίες είναι μάλλον υποβαθμισμένες και με ελλιπές προσωπικό σε σχέση με τον όγκο της δουλειάς και την σημασία που θα έπρεπε να δίδεται στην έγκαιρη και πρώιμη παρέμβαση, καθοριστική για την ανάπτυξη του παιδιού. Παρ’ όλο που είναι η μόνη υπηρεσία που επισκέπτεται τις οικογένειες και παρεμβαίνει στο σπίτι, δεν υπάρχει πλήρης πολυκλαδική ομάδα και συνήθως αρκείται στην διαχείριση χρηματικών ενισχύσεων σε οικογένειες με χαμηλό κοινωνικοοικονομικό επίπεδο.

    Κατά ένα γενικό τρόπο θα λέγαμε ότι η δημιουργία και λειτουργία υπηρεσιών παιδικής μέριμνας με θεραπευτικό χαρακτήρα όπως και γενικότερα οι υπηρεσίες υγείας, θα πρέπει να βασίζεται στο δοκιμασμένο αξίωμα στα συστήματα υγείας ότι οι επιθυμητοί και επιδιωκόμενοι στόχοι, σε συνδυασμό με τα σύγχρονα επιστημονικά μέσα (γ) και γνώση είναι που θα καθορίσουν τον τρόπο και την μέθοδο για να επιτευχθούν. Θεωρείται πια ότι ένα ίδρυμα έχει ένα θεραπευτικό χαρακτήρα όταν ο τρόπος λειτουργίας του είναι τέτοιος όταν ανταποκρίνεται στα προβλήματα και λειτουργεί σαν σύνολο, σαν θεσμός. Για να γίνει αυτό θα πρέπει να γίνονται συχνές και σταθερές ομάδες προσωπικού, να υπάρχει εποπτεία λειτουργίας του προσωπικού από έμπειρο επόπτη, κ.λ.π. έτσι ώστε να υπάρχει κοινή επεξεργασία των διάφορων δεδομένων. Εδώ μπαίνει ένα γενικότερο ζήτημα επαγγελματικής ταυτότητας διότι πολλές φορές το προσωπικό λειτουργεί με βάση τις προσωπικές του απόψεις, ενώ θα έπρεπε να λειτουργεί με βάση τις γνώσεις του και τις αρχές του ιδρύματος- θεσμού, αν υπάρχουν και είναι ξεκάθαρες. Γι’ αυτό το λόγο θα πρέπει να υπάρχει ένας εσωτερικός κανονισμός σε κάθε ίδρυμα και με βάση αυτόν να προσδιορίζεται η ταυτότητα της κάθε δομής άρα και η σύνθεση του προσωπικού. Επίσης θα πρέπει να εξεταστεί κατά πόσο τα διοικητικά συμβούλια του κάθε ιδρύματος τα οποία αλλάζουν συχνά σύνθεση, ανταποκρίνονται μακροπρόθεσμα στους στόχους που οφείλει να έχει κάθε δομή η αν θα πρέπει να έχει σταθερούς διοικητικούς υπαλλήλους.

     Το ακόλουθο σύντομο παράδειγμα αφορά την εποπτεία σχετικά με τα προβλήματα που ανέκυψαν από την τοποθέτηση σε ένα ίδρυμα προνοιακού τύπου, από τον εισαγγελέα, ενός παραβατικού εφήβου με μαιταιχμιακή παθολογία. Ο νεαρός είχε μια εναντιωτική συμπεριφορά προς το προσωπικό με αποτέλεσμα ένα μέρος του προσωπικού να τον καλοπιάνει για να μην έχει προβλήματα μαζί του και ένα άλλο να τον αντιμετωπίζει με αυστηρότητα. Σύντομα το προσωπικό χωρίζεται σε δύο στρατόπεδα όπου οι μεν κατηγορούν τους δε ότι αυτοί ευθύνονται για την αναστάτωση που υπάρχει στο ίδρυμα. Στην πορεία προκύπτει ότι ο έφηβος αντιλήφθηκε πολύ σύντομα την έλλειψη ενιαίας στάσης του προσωπικού δηλαδή τις ελλείψεις στο πλαίσιο λειτουργίας της δομής και πρόβαλλε σ’ αυτό την δική του παθολογία, τον δικό του ψυχικό διχασμό.

   Την δεκαετία του’60 και του’70 ήταν πολύ συνηθισμένο γονείς που μετανάστευαν στο εξωτερικό για οικονομικούς λόγους η και για άλλους λόγους όπως τον θάνατο ενός γονιού, να αφήνουν τα παιδιά τους προσωρινά η μόνιμα σε οικοτροφεία και κάποιοι από αυτούς μετά από κάποια χρόνια να τα παίρνουν ξανά. Εκείνα τα χρόνια η έλλειψη συγκοινωνίας και μόνο για να πηγαίνουν τα παιδιά στο σχολείο ανάγκαζε τους γονείς να βάζουν τα παιδιά τους σε οικοτροφείο. Στην εποχή μας πολλοί από αυτούς τους λόγους έχουν εκλείψει και αυτές οι δομές παίρνουν κυρίως παιδιά τα οποία τοποθετούνται εκεί για λόγους όπως διαζύγιο των γονιών, τοξικομανία, αδυναμία να φροντίσουν τα παιδιά τους κ.λ.π. δηλαδή παίρνουν πια παιδιά που η παθολογία στην οικογένεια είναι εμφανής. Συνεπώς τα ιδρύματα αυτά έχουν αλλάξει ταυτότητα ως προς τα παιδιά που υποδέχονται και το ερώτημα είναι αν έχουν αλλάξει και ως προς τον τρόπο λειτουργίας τους και τους στόχους. Ένα κλασσικό παράδειγμα αλλαγής του χαρακτήρα ενός ιδρύματος αποτελεί το Π.Ι.Κ.Π.Α. (πατριωτικό ίδρυμα κοινωνικής πρόνοιας) το οποίο δημιουργήθηκε την δεκαετία του ’20 για να φιλοξενήσει τα ορφανά του μικρασιατικού πολέμου, ενώ στην παρούσα του μορφή περιθάλπει κυρίως οργανικά ψυχοσύνδρομα.

   Αναφέρω την αφήγηση μιας ασθενούς με καταθλιπτικά συμπτώματα που πριν 30 χρόνια, μετά τον θάνατο της μητέρας της είχε οδηγηθεί σε ένα παρόμοιο οικοτροφείο. «Με την σφυρίχτρα κοιμόμασταν με την σφυρίχτρα ξυπνούσαμε… ακόμα και τώρα που πηγαίνω καμιά φορά δεν μπορώ να δεχτώ το γλυκό που με κερνάνε…οι τιμωρίες ήταν σε καθημερινή βάση…η χειρότερη μου τιμωρία ήταν να ταΐσω τα γουρούνια. Ήταν τεράστια η τουλάχιστον έτσι μου φαινόντουσαν τότε και φοβόμουν μην με φάνε… Άλλα παιδιά τα τάϊζαν με τον εμετό τους… Μετά από 5 χρόνια η αδερφή μου το έσκασε, εγώ ήμουν 15 χρονών και μετά από λίγο έφυγα και εγώ. Ο πατέρας μου είχε ξαναπαντρευτεί και μετά από λίγο οι συγγενείς με πάντρεψαν και εμένα. Από την μια φυλακή βρέθηκα στην άλλη…» Η αφήγηση της ασθενούς δεν είναι αρκετή για να καταλήξουμε σε συμπεράσματα ως προς το ίδρυμα ούτε είναι αυτός ο στόχος, αλλά να καταλάβουμε πώς βιώνει ένα εννιάχρονο παιδί την διαβίωση του σε ένα ίδρυμα μετά τον θάνατο ενός γονιού, την απομάκρυνση του από τον άλλο και πώς ο πρόωρος εξαναγκαστικός γάμος εμφανίζεται σαν λύση για όλους.

   Εδώ θα πρέπει να επισημάνουμε εμβόλιμα, τον παθολογικό μερικές φορές χαρακτήρα που έχει ο γάμος σε μικρή ηλικία και ότι δεν πρόκειται απλά για ένα κοινωνικό φαινόμενο που θα πρέπει να αντιμετωπίζεται με συγκατάβαση. Ο γάμος στην εφηβεία για το μικρό κορίτσι δεν είναι μια απλή υπόθεση. Ουσιαστικά σταματάει την ψυχοσυναισθηματική του ανάπτυξη από την στιγμή που η σεξουαλικότητα δεν είναι πια στην φαντασία αλλά γίνεται πράξη. Σε μια ηλικία που το παιδί διαπραγματεύεται την ανεξαρτητοποίηση του από τους γονείς βρίσκεται εξαρτημένο από ένα σύζυγο συνήθως αρκετά μεγαλύτερο ίσως και στην ηλικία του πατέρα του. Συχνά η σχεδόν πάντα η εξαρτητική σχέση μεταφέρεται στα παιδιά. Το ποσοστό καταθλίψεων και άλλα ψυχιατρικά προβλήματα σε αυτές τις γυναίκες είναι πολλαπλάσιο από τον γενικό πληθυσμό.

   Το παιδιά και οι έφηβοι που κατευθύνονται στην ειδική αγωγή είναι ένα άλλο τεράστιο θέμα καθ’ ότι στα σχολεία αυτά εντάσσονται παιδιά και έφηβοι οι οποίοι εκτός από το πρόβλημα της νοητικής υστέρησης έχουν και πολλά άλλα προβλήματα όπως διαταραχές συμπεριφοράς, ψυχώσεις, αναπτυξιακές διαταραχές κ.λ.π. και ενδεχομένως να είναι ένα απ’ αυτά το κύριο πρόβλημα, και όχι η μάθηση. Κατά συνέπεια ενδέχεται τα παιδιά αυτά να έχουν ανάγκη θεραπείας, άρα κατά συνέπεια ο ενδεδειγμένος τρόπος αντιμετώπισης των προβλημάτων να μην είναι η ειδική αγωγή, και τα σχολεία αυτά να είναι κάτι σαν κέντρα ημέρας. Φαίνεται ότι η ειδική αγωγή και το εκπαιδευτικό σύστημα γενικότερα έχει επωμισθεί όλο το βάρος των παιδιών και εφήβων με ψυχοπαθολογία ακόμα και αυτισμό, τη στιγμή που θα έπρεπε να υπάρχουν δομές με θεραπευτικό προσανατολισμό που δεν θα ανήκουν στην εκπαίδευση και που θα βοηθούσαν πολύ περισσότερο αυτά τα παιδιά, μιας και τα προβλήματα για τα περισσότερα απ’ αυτά δεν είναι παιδαγωγικής φύσης. Αυτό βέβαια έχει δευτερογενή οφέλη ως προς τους εκπαιδευτικούς και τους ειδικούς ψυχικής υγείας: Όλο και περισσότεροι εκπαιδευτικοί βρίσκουν δουλειά ενώ οι ειδικοί ψυχικής υγείας απαλλάσσονται από δύσκολα περιστατικά. Επιπλέον οι γονείς είναι «ευχαριστημένοι» αφού τα παιδιά τους «σπουδάζουν» σε σχεδόν κανονικό σχολείο, άρα δεν έχουν να κάμουν κάποιο πένθος ως προς τις ικανότητες του παιδιού τους.

   Επίσης θα θέλαμε να επισημάνουμε ότι εκτός από το ζήτημα της ταυτότητας και λειτουργίας κάθε δομής, την σωστή και πλήρη διάγνωση και πως αυτό επιτυγχάνεται, ότι μερικές φορές όταν ανακοινώνεται στους γονείς κάποιο πόρισμα για το παιδί τους αυτό γίνεται με ένα τρόπο που δεν τους αφήνει τα περιθώρια για ψυχική επεξεργασία, η γίνεται από ανθρώπους που δεν έχουν εκπαιδευτεί κατάλληλα. Η επεξεργασία όλων αυτών των δεδομένων είναι μακρά και δύσκολη ακόμα και για τον ειδικό της ψυχικής υγείας που έχει αναλάβει αυτό το έργο. Θα λέγαμε ότι τα τελευταία χρόνια έχει υποβαθμιστεί το ζήτημα της διάγνωσης και κατ’ επέκταση της πρόγνωσης, θέματα που στον τομέα της ψυχικής υγείας αντίθετα με την εκπαίδευση είναι σημαντικά. Η διαγνωστική διαδικασία συνήθως κρατάει μεγάλο διάστημα περιλαμβάνει ψυχομετρικά και προβλητικά τεστ και χρειάζεται την εμπλοκή πολλών ειδικών, πάντα με υπεύθυνο παιδοψυχίατρο. Συχνά όμως η διάγνωση γίνεται με συνοπτικές διαδικασίες χωρίς διεπιστημονική ομάδα, ούτε αφιερώνεται αρκετός χρόνος στους γονείς. Η ανακοίνωση μιας διάγνωσης σε γονείς είναι ένα σοβαρότατο θέμα για το οποίο θα πρέπει να λάβουμε υπ’ όψη μας ότι η πρώτη, φυσιολογική και αναμενόμενη κατά κάποιο τρόπο, αντίδραση του γονιού είναι η άρνηση και η διάψευση, παρά την φαινομενική του αποδοχή. Η διάψευση των προσδοκιών των γονέων, η ναρκισσιστική πληγή, ο ψυχικός πόνος που αυτό συνεπάγεται, θα πρέπει να γίνονται αντικείμενο ψυχικής επεξεργασίας ενώ παράλληλα θα πρέπει να μπορεί κανείς να κάμει συγκεκριμένες προτάσεις για την κατεύθυνση που ενδείκνυται να ακολουθηθεί. Δηλαδή η ύπαρξη αυτόνομων διαγνωστικών κέντρων η υπηρεσιών που ολοκληρώνουν μια διαγνωστική διαδικασία ανακοινώνοντας απλά τα αποτελέσματα στους γονείς οι οποίοι μετά θα πρέπει να απευθυνθούν κάπου αλλού χωρίς να τους λέει κανείς κάτι ξεκάθαρο, είναι η συνέχεια ενός Γολγοθά που αν το δούμε λίγο σαρκαστικά τους κάνει να ξεχάσουν κάπως το αρχικό τους πρόβλημα. Κεντρικό ρόλο στην διαγνωστική διαδικασία έχει ο παιδοψυχίατρος και ο ψυχολόγος ο οποίος με τα ψυχομετρικά και προβολικά τέστ μπορεί να εκτιμήσει το νοητικό δυναμικό και την ψυχοσυναισθηματική εξέλιξη του παιδιού εφόσον βέβαια γνωρίζει τον τρόπο. Στην χώρα μας όμως συμβαίνει το εξής παράδοξο: Η λέξη «psychology» η «psychologie» επιλέχθηκε στις χώρες που αναπτύχθηκε αυτή η επιστήμη για να γίνει ένας σαφής διαχωρισμός ανάμεσα στην καθιερωμένη λέξη «ψυχή» ( soul στα Αγγλικά, ame στα γαλλικά) και στην επιστήμη της μελέτης (άρα και της μέτρησης) της συμπεριφοράς, του δυναμικού και των ικανοτήτων του ατόμου. Η συνάφεια στην ελληνική γλώσσα του όρου «ψυχολογία» με την έννοια της ψυχής, ευνοεί μια λανθασμένη αντίληψη στον κόσμο ότι ο ψυχολόγος είναι αυτονόητα ο ειδικός της ψυχής άρα και της παθολογίας της άρα και της θεραπείας της. Είναι γνωστό ότι η ψυχοπαθολογία είναι ένας ιδιαίτερος κλάδος της κλινικής ψυχολογίας και της ιατρικής και απαιτεί μακροχρόνιες μεταπτυχιακές σπουδές. Όμως η έλλειψη κατάλληλων μεταπτυχιακών προγραμμάτων έχει συμβάλει στην σύγχυση που επικρατεί, ότι ο ψυχολόγος είναι αυτονόητα και ψυχοπαθολόγος και ψυχοθεραπευτής. Την έλλειψη κατάλληλων σπουδών κλινικής ψυχολογίας και ψυχοπαθολογίας σε πανεπιστημιακό επίπεδο έρχονται να καλύψουν ιδιωτικά εκπαιδευτικά κέντρα(δ) που εκπαιδεύουν χωρίς ιδιαίτερα κριτήρια σε τεχνικές ψυχοθεραπείας, ακόμα και προπτυχιακούς φοιτητές, προκαλώντας τεράστια σύγχυση ως προς την βασική επαγγελματική ταυτότητα που πρέπει να έχει ο κάθε ειδικός. Έτσι συνεχίζεται μια κατάσταση όπου συχνά τα ψυχομετρικά τεστ τα κάνουν δάσκαλοι η και παιδίατροι κ.λ.π. Εδώ ίσως πρέπει να αναφέρουμε μια άλλη σύγχυση που υπάρχει στις διάφορες ονομασίες που επιλέγονται για να ονοματιστούν διάφορες υπηρεσίες. Τα ιατροπαιδαγωγικά κέντρα τα οποία ανήκουν στο Εθνικό Σύστημα Υγείας με βασικά στελέχη παιδοψυχιάτρους και ψυχολόγους, τις κατ’ εξοχήν ειδικότητες που μπορούν να κάμουν διάγνωση δεν αναφέρουν στην ονομασία τους τη λέξη «ψυχο-» (τα αντίστοιχα κέντρα στην Γαλλία ονομάζονται ιατροψυχοπαιδαγωγικά) ενώ το εκπαιδευτικό σύστημα έχει δημιουργήσει δικά του κέντρα τα οποία ονομάζει «κέντρα διαφοροδιάγνωσης και διάγνωσης…» (τα λεγόμενα Κ.Ε.Ε.Δ.Υ.) χωρίς σ’ αυτά να υπάρχει απαραίτητα παιδοψυχίατρος. Επίσης στην Γαλλία ο όρος «ιατρο-ψυχο-παιδαγωγικό κέντρο» αναφέρεται σε κέντρα εκπαίδευσης (ειδικά σχολεία) όπου συνυπάρχουν η παιδοψυχιατρική, η εκπαιδευτική και η ψυχοπαιδαγωγική ομάδα, με διακριτές αρμοδιότητες. Προφανώς αυτό έγινε επειδή η παιδοψυχιατρική-θεραπευτική παρέμβαση μπορεί να είναι πιο αποτελεσματική όταν γίνεται μέσα στο πλαίσιο που είναι ενταγμένο το παιδί σε καθημερινή βάση, και έτσι δεν μπορούν οι γονείς να πηγαίνουν από την μια υπηρεσία στην άλλη, μέχρι να πάρουν αυτό που θέλουν. Στην ελληνική εκδοχή το ''ψυχο'' δεν έχει βρεί ακόμα την θέση του.

   Πολλά παραδείγματα για την υποβάθμιση της διαγνωστικής διαδικασίας μπορεί να δει κανείς όταν γονείς παιδιών που είναι ενταγμένα σε δομές ειδικής αγωγής πηγαίνουν σε ψυχιατρικές υπηρεσίες για να πάρουν οικονομικό επίδομα, προσκομίζοντας διάφορες γνωματεύσεις. Γονείς νεαρού 22 ετών με βαριά επιληψία που είναι ενταγμένος σε πρόγραμμα ειδικής αγωγής προσκομίζουν έγγραφο σχολικής επιτροπής όπου αναφέρεται ότι έχει οριακή νοημοσύνη, ενώ ένα άλλο έγγραφο από ειδικό αναφέρει ότι έχει δείκτη νοημοσύνης 40-44, χωρίς αναφορά σε σύστημα μέτρησης η κάποια εξέταση. Ο νεαρός δεν μπορεί να κάνει πρόσθεση μονοψήφιων αριθμών ούτε να γράψει σωστά το όνομα του, παρ’ όλο που σύμφωνα με την επιτροπή έχει οριακή νοημοσύνη και ήταν ενταγμένος σε ειδικό σχολείο για πολλά χρόνια. Σε πολλές περιπτώσεις οι γονείς έχουν την δυνατότητα να απευθυνθούν σε πολλές διαφορετικές υπηρεσίες έως να πετύχουν το επιθυμητό γι’ αυτούς αποτέλεσμα. Επίσης με χρονική διαφορά επιδιώκουν διαφορετικά πιστοποιητικά: Όταν πρόκειται για την ένταξη του παιδιού τους σε κάποιο εκπαιδευτικό πρόγραμμα ζητούν ένα πιστοποιητικό που να παρουσιάζει το παιδί τους σε μια καλλίτερη κατάσταση απ’ αυτή που είναι, ενώ όταν πρόκειται για επίδομα το ακριβώς αντίθετο.

   Για τα θέματα της παιδικής μέριμνας και προστασίας που αναπτύξαμε θα λέγαμε ότι δεν υπάρχει ζήτημα κάποιας μεταρρύθμισης μιας και δεν υπάρχει κάποιο συγκεκριμένο σύστημα που θα πρέπει να μεταρρυθμιστεί, αλλά ένα ζήτημα κατασκευής ενός θεσμικού πλαισίου εξ’ αρχής. Επίσης θα λέγαμε συνοψίζοντας ότι η διαγνωστική διαδικασία και ο θεραπευτικός σχεδιασμός θα πρέπει να αποκτήσουν την σημασία που τους αναλογεί. Επίσης πιστεύουμε ότι θα πρέπει να υπάρχει σαφής διαχωρισμός ως προς την ταυτότητα τους, ανάμεσα στις εκπαιδευτικού, προνοιακού και θεραπευτικού χαρακτήρα δομές και ότι θα πρέπει να λειτουργούν με βάση τη σύγχρονη επιστημονική γνώση και όχι την προνοιακού τύπου αντίληψη των αναγκών του παιδιού, η οποία είχε κάποιο νόημα πριν κάποιες δεκαετίες αλλά που σήμερα φαίνεται αναχρονιστική.

                                          --------------------------------------------------

                                                 

                                                         ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

(α) Το κείμενο αυτό γράφτηκε το 2010 και δημοσιεύθηκε στα ψυχιατρικά τετράδια, θα μπορούσε να έχει γραφτεί και τώρα.

(β) D.E.S.S. κλινικής ψυχολογίας (Lyon II), μεταπτ. κοινωνικής ψυχιατρικής

Δημοκρίτειο παν. Θράκης. Πρόσεδρο μέλος της Ελληνικής εταιρείας ψυχαναλυτικής ψυχοθεραπείας.

(γ) Παρά την υπερβολική μερικές φορές σημασία που δίνεται σε στατιστικές μελέτες και αριθμούς, υπάρχουν μελετητές που οι έρευνες τους σε «θεωρητικό» επίπεδο καθόρισαν την εξέλιξη του θεσμικού πλαισίου των παρεχόμενων υπηρεσιών στην ψυχιατρική και την παιδοψυχιατρική, ήδη από την δεκαετία του ’50. Σαν παράδειγμα αναφέρω τον D.W. Winnicott(4) με την έννοια του μεταβατικού χώρου (ενδιάμεσες δομές) και τον R.Spitz(5) με την έννοια της ανακλιτικής κατάθλιψης σε παιδιά που μένουν σε ιδρύματα.

(δ) Συχνά σ’ αυτά τα κέντρα-εταιρείες, υπάρχει ένα ισχυρό ιδεολογικό στοιχείο και μπορεί κανείς να παρατηρήσει το φαινόμενο της ομαδικής αυταπάτης (illusion groupale) όπως το περιγράφει ο D. Anzieu(6) και ο R. Kaes.(7)

                                           ---------------------------------------------

                                                             ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

(1) R.Roussillion: Manuel de psychologie et psychopathologie clinique generale.Ed. dunod, 2006.

J.Bleger: Psychanalyse du cadre psychanalytique, in Crise rupture et depassement

(colectif) dir. R.Kaes, ed. Dunod, 1979, Paris.

(2) Π. Σακελλαρόπουλος: Ελληνογαλλικό συμπόσιο κοινωνικής ψυχιατρικής, Καστανιώτης 1990 Αθήνα.

(3) Π. Σακελλαρόπουλος: Σχέσεις μητέρας-παιδιού τον πρώτο χρόνο της ζωής,

Παπαζήσης, 1998, Αθήνα.

(4)D.W.Winnicott : Από την παιδιατρική στην ψυχανάλυση, Καστανιώτης,2002.

(5) R.Spitz : de la Naissance a la parole, PUF, 1969, Paris

(6) D.Anzieu : Le groupe et l’inconcient, ed. Dunod, 1982, Paris,

(7) R.Kaes: L’ apareil psychique groupal, ed. Dunod, 1976, Paris