Εξορίες Γλώσσας του Κώστα Νασίκα

Εκδόσεις Γαβριηλίδης, 2016

 Βιβλιοπαρουσίαση

Κείμενο για την παρουσίαση του βιβλίου στην Αθήνα στις 18-02-2017 στον χώρο ''Poems and crimes'' των εκδόσεων Γαβριηλίδης.

Το βιβλίο ''εξορίες γλώσσας'' είναι ένα σημαντικό βιβλίο διότι μας παρουσιάζει ένα προβληματισμό γύρω από την γλώσσα σε σχέση με δυο φαινομενικά άσχετα πράγματα: Η γλώσσα σε μια ταραγμένη περίοδο της ιστορίας, στον 2ο παγκόσμιο πόλεμο, και τα λογοτεχνικά κείμενα και ποιήματα από ανθρώπους που τον έζησαν από κοντά σε σχέση με το ολοκαύτωμα, και η γλώσσα σαν εργαλείο σκέψης, επικοινωνίας και διασύνδεσης του συνειδητού με το ασυνείδητο που είναι το βασικό αντικείμενο της ψυχανάλυσης. Η γλώσσα όμως ως τι; Ως τόπος εξορίας βιωμάτων και νοημάτων, ως εργαλείο σκέψης αλλά και παραπλάνησης.

1^η παρατήρηση: Το θέμα της γλώσσας στη Γαλλία, είναι ένα κεντρικό, πάντα επίκαιρο θέμα, που το προσεγγίζουν πολλές επιστήμες. Ειδικότερα στην ψυχανάλυση, ο Λακάν έδωσε μεγάλη βαρύτητα στη γλώσσα, και την κατέστησε βασικό άξονα της θεωρίας του. Χρησιμοποίησε τις γλωσσολογικές μελέτες του Φ. Ντε Σοσύρ αποσπασματικά, για να σχηματοποιήσει και να προσδιορίσει με τον δικό του τρόπο, μια ψυχανάλυση γαλλικού τύπου, δηλαδή βασισμένη σε θεωρίες και μελέτες που ανέπτυξαν Γάλλοι ερευνητές και επιστήμονες. Με το βιβλίο αυτό ο Κώστας Νασίκας (Κ.Ν.), όπως και πολλοί άλλοι Γάλλοι ψυχαναλυτές πριν απ' αυτόν, όπως ο Αντρέ Γκρήν, ο Πιέρ Φεντιντά, προσεγγίζουν το θέμα της γλώσσας, από την ψυχαναλυτική πλευρά, επαναφέροντας και συνδέοντάς το, με το βασικό ψυχαναλυτικό κορμό της θεωρίας του Φρόυντ.

2^η παρατήρηση: Ο Κ. Ν. προσεγγίζει το θέμα, ως ο ίδιος εξόριστος στη γλώσσα, εξ ιδίας πείρας, καθότι η ψυχαναλυτική του σκέψη, αναπτύχθηκε στη γλώσσα της χώρας, που τον υποδέχθηκε τόσο φιλόξενα, στη Γαλλία. Μετατρέποντας αυτό το μειονέκτημα σε εισαγωγικά, σε πλεονέκτημα, ειδικά στα κεφάλαια που αναπτύσσει τη σύνδεση της ψυχαναλυτικής του πρακτικής με τις θεωρίες της γλώσσας, συμβάλει στον εμπλουτισμό του προβληματισμού, σχετικά με τη σημασία που έχει η γλώσσα στην ψυχανάλυση, στο κοινωνικό γίγνεσθαι, στον ανθρώπινο πολιτισμό, στη λογοτεχνία. Ο Κ.Ν. δεν είναι η πρώτη φορά που καταπιάνεται με αυτό το θέμα: Και άλλα βιβλία και άρθρα του διαγράφουν την διαδρομή του στο αντικείμενο αυτό.

Το βιβλίο κατά κάποιο τρόπο χωρίζεται σε δύο μέρη:

Στο πρώτο μέρος, ο Κ.Ν. περιγράφει τη χρήση της γλώσσας από ιστορικά και λογοτεχνικά πρόσωπα που είχαν κάποια σχέση με το ολοκαύτωμα από την μια ή από την άλλη πλευρά: Το στέλεχος του ναζιστικού κόμματος της Γερμανίας Άιχμαν, ο οποίος συμμετείχε στο ολοκαύτωμα ή Σοά όπως προτείνει ο Κ.Ν. να λέγεται αφού είναι μια λέξη που προέρχεται από την γλώσσα αυτών που υπέστησαν την φρίκη του. Σε άλλα κεφάλαια αναφέρεται στον Βίκτορ Κλέμπερερ, που κρατούσε ημερολόγιο για την αλλοίωση της γλώσσας από το ναζιστικό κόμμα της Γερμανίας και στους επιζήσαντες του ολοκαυτώματος που έγραψαν γι αυτό όπως ο Πρίμο Λέβι, η Νέλλυ Ζακς και ο βασικός πρωταγωνιστής του βιβλίου, ο Πάουλ Τσέλαν. Η γραφή του Κ.Ν. αποτυπώνει με ένα τρόπο συναισθηματικό, βαθιά ανθρώπινο, το δράμα αυτών των ανθρώπων και τη σύνδεση του με τη γλώσσα. Κατά κάποιο τρόπο η γλώσσα αποκτά ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, αυτονομείται, γίνεται ελπίδα σωτηρίας, σωσίβιο που θα τους κρατήσει ζωντανούς μετά από αυτή την φρίκη που έζησαν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης.

Η γλώσσα έτσι όπως χρησιμοποιείται από το ναζιστικό κόμμα, όπως μας το μεταφέρει ο Κ.Ν. μέσω της περίφημης μελέτης της Χάνα Άρεντ για τον Άιχμαν, καταλήγει να γίνει εργαλείο παραπλάνησης και καταστροφής.  Η γλώσσα παραποιείται σκόπιμα ώστε να ακινητοποιήσει την σκέψη  και να την απαλλάξει από τη δυνατότητα κρίσης και επεξεργασίας. Οι άνθρωποι υποτάσσονται έτσι και υπακούν σε μια γλώσσα που καθοδηγεί τη βούληση τους.

Η αντίσταση έρχεται απ’ αυτούς που προσπαθούν μέσα από την λογοτεχνία να αρθρώσουν τον λόγο, να μιλήσουν για την φρίκη όπως ο Βίκτορ Κλέμπερερ, ο Πρίμο Λέβι, η Νέλλυ Ζακς, ο Πάουλ Τσέλαν. Ο Κ.Ν. μας μεταφέρει ότι μέσα από τα κείμενα και τα ποιήματα τους, αντιστάθηκαν στην υποταγή, και μας μετέφεραν αυτά που έζησαν, τραγικά και δραματικά στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, τις απώλειες τους, τις στερήσεις, τη φρίκη. Οι συγγραφείς αυτοί προσπαθούν να μας μιλήσουν για το άφατο, αυτό που η γλώσσα προσπαθεί να πει και δεν μπορεί, γιατί η καταστροφή που συνέβη, το ολοκαύτωμα, η Σοά, δεν είχε προβλεφθεί σε καμία γλώσσα μέχρι τώρα.

Μπορεί η γλώσσα να μας τα πει όλα; Ο Κ.Ν. απαντά όχι. Υπάρχει το ανείπωτο, η φρίκη, αυτό που κάνει τη γλώσσα να φαντάζει ασήμαντη, λίγη, ανεπαρκής να μιλήσει γι αυτό. Παρόλα αυτά μπορεί να λειτουργήσει έστω προστατευτικά γύρω από το ανείπωτο, έτσι όπως ένας ανεμοστρόβιλος κυκλοφορεί γύρω από το κέντρο του προφυλάσσοντας το τραύμα. Μέσω της γλώσσας ο Τσέλαν και ο Πρίμο Λέβι, μας δίνουν να καταλάβουμε το μέγεθος της καταστροφής, κάτι όμως μένει που η γλώσσα δεν μπόρεσε να πει, κάτι μένει ανείπωτο και αυτό είναι που τους οδηγεί στην αυτοκτονία, και αυτό είναι που ο Κ.Ν. μας αναλύει στο τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου του.

Στο δεύτερο μέρος του βιβλίου ο Κ.Ν. μας μεταφέρει τη χρήση της γλώσσας στην ψυχανάλυση, όπου η γλώσσα γίνεται εργαλείο όχι καταστροφής, αλλά δημιουργίας και θεραπείας της ψυχής. Η γλώσσα είναι το κύριο, βασικό και αναντικατάστατο εργαλείο για να φτάσουμε στο ασυνείδητο. Ο Κ.Ν. μέσα από το κλινικό υλικό εντός της συνεδρίας, μας περιγράφει τον τρόπο που η γλώσσα μεταφέρει, κρύβει, μεταμφιέζει νοήματα, που ο αναλυτής πρέπει να ρηματοποιήσει μέσω της ερμηνείας του.

Η έννοια του αρνητικού παίρνει μέσα από την περιγραφή και ανάπτυξη του θέματος της γλώσσας μέσα στη συνεδρία, μια επιπλέον διάσταση πέραν αυτής που έδωσε ο Α. Green, οι Σάρα και Σέρζ Μποτελά, o Πιέρ Φεντιντά και άλλοι ψυχαναλυτές στη Γαλλία. Ο Κ.Ν. ενσωματώνοντας στην ανάπτυξη του θέματος νέες γλωσσολογικές θεωρίες, όπως του Τσάρλς Πίρς και του Έρνεστ Καζίρερ, μας δίνει τη δυνατότητα να δούμε πέρα από τις λέξεις, την απαρχή του σχηματισμού τους και της νοηματοδότησης τους.

Η καινοτόμος συμβολή του Κ.Ν. στην αντίληψη της βασικής έννοιας της ψυχαναλυτικής διαδικασίας, της μεταβίβασης, είναι ότι μέσω αυτής κατασκευάζεται μια γλώσσα ή καλύτερα, η μεταβίβαση είναι ένα εργαστήριο κατασκευής μιας νέας γλώσσας, μέσω της οποίας ο θεραπευόμενος θα προσεγγίσει, με τη συμβολή του αναλυτή, το ανείπωτο, αυτό που προστατεύεται από την τρώση, από τον τραυματισμό.

Οι ευκαιρίες που δίνονται στον αναλυτή να προσεγγίσει το άφατο, το ανείπωτο είναι λίγες και καλά κρυμμένες. Η αντιληπτική γλώσσα θα πρέπει να μετατραπεί μέσω της αναζήτησης αυτού που καλύπτει, κρύβει και προστατεύει, σε γλώσσα ζωντανή, εμπλουτισμένη με συμβολισμούς, αναπαραστάσεις, σε φορέα συναισθημάτων και νοημάτων. Ο Κ.Ν μας δίνει προσεγμένα και εστιασμένα κλινικά παραδείγματα πάνω σε αυτό το θέμα. Συνδέει το τραύμα, το ανείπωτο με την αδυναμία λειτουργίας του μηχανισμού κατασκευής γλωσσικών συνδέσεων. Χωρίς την ενεργοποίηση αυτού του μηχανισμού, δεν μπορεί κανείς να μιλήσει για το τραυματικό γεγονός. Μόνο η γλώσσα μπορεί να αφηγηθεί, να ψυχικοποιήσει αυτό που είναι βίωμα, αισθητηριακή αντίληψη. Το να μιλάει κανείς, να γράφει ποιήματα, λογοτεχνία δεν σημαίνει ότι μπορεί να ψυχικοποιήσει τα τραυματικά γεγονότα. Αυτό που κατά τον Κ.Ν. οδήγησε τον Πάουλ Τσέλαν στην καταστροφή είναι η αδυναμία του να ψυχικοποιήσει την απώλεια, παρότι κατάφερε να γράψει αρκετά ποιήματα γύρω από αυτό. Αυτό που είναι εκτός γλώσσας μόνο στην ψυχανάλυση μπορεί να βρει ένα ασφαλές μέρος να εκτεθεί, μέσω της μεταβιβαστικής διαδικασίας.

Η γλώσσα των ποιητών, η γλώσσα της επικοινωνίας, η γλώσσα της επιστήμης μπορεί να γίνει η γλώσσα των δολοφόνων, των εγκληματιών, της ιδεολογίας. Αυτό που μεταξύ άλλων μας λέει ο Κ.Ν. είναι προσέξτε, αυτό που θα γίνει στο μέλλον, κυοφορείται στη γλώσσα για καιρό, μέχρι να γίνει πράξη. Η γλώσσα χτίζει επιχειρήματα, παραπλανεί, μεταμφιέζεται, πρέπει να μάθουμε να την αποκωδικοποιούμε πριν είναι αργά. Μπορεί να είναι φορέας κρυφών μηνυμάτων που ετοιμάζουν το κακό: Η γλώσσα μπορεί να είναι σχιζοφρενική, μολυσμένη, μπολιασμένη από το μίσος, να δηλητηριάζει, να παραπλανεί, να αιτιολογεί τα ανείπωτα: Μέχρι και το ρεύμα του ρομαντισμού φαίνεται να τροφοδοτεί τον ναζιστικό λόγο και σκέψη με επιχειρήματα ως προς τη διαφοροποίηση του ανθρώπου σε ανώτερους και κατώτερους, σε άξιους και ανάξιους.

Ο λόγος που θεωρώ αυτό το βιβλίο μοναδικό, είναι ότι μέσω της γλώσσας, προσεγγίζει και συνδέει τα εξής διαφορετικά θέματα: Την ιστορία, τη λογοτεχνία και την ψυχανάλυση ως διερευνητική και θεραπευτική διαδικασία θεραπείας μέσω του λόγου και μόνο.

Στο εξής νομίζω θα πρέπει να είμαστε περισσότερο προσεκτικοί, αυτό τουλάχιστον μπορώ να το πω για τον εαυτό μου, στην γλώσσα και στα προ της γλώσσας σημάδια για να καταλάβουμε αυτό που κρύβεται, είτε για να γίνει δημιουργία είτε για να γίνει καταστροφή.